İçeriğe geç
bulvebil
Trabzon

Ören yeri · Aydın

Didyma

Didyma
Fotoğraf: Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Didyma (Grekçe: Δίδυμα), İyonya sahili üzerinde yer alan bir Antik Yunan kutsal alanıdır. Bu yer Apollon tapınağını içermektedir. Delphi'nin yanında Didyma, Helen dünyasının en ünlü kehanet merkezidir. İlk olarak Homeros'un Apollon'a ilahisinde bahsedilmiştir. Kuruluşu okuma-yazma öncesi, hatta Ionia'nın Helen kolonizasyonundan da öncedir. Apollon, aynı zamanda Didymaion olarak da adlandırılan Didyma kutsal alanının baş tanrısıydı. Didymaion, ünlü kehanet merkezi olması nedeniyle antik çağda çok iyi biliniyordu. Apollon'un bu kehanet merkezi, dünyanın en büyük Apollon tapınaklarından birinin içinde yer alıyordu ve hala öyledir. Bu Helenistik tapınağın kalıntıları, klasik antik çağın en iyi korunmuş tapınaklarından biridir. Bu tapınağın yanı sıra, kutsal alan içinde yakın zamanda yeniden keşfedilen başka yapılar da vardı; bunlardan ikisi, bir Yunan tiyatrosu ve yukarıda bahsedilen Helenistik Artemis tapınağının temelleridir.

Coğrafya

Didyma'nın kalıntıları, adını bu kalıntılardan alan aynı zamanda bir tatil beldesi olan Aydın'a bağlı Didim'in kuzeybatısında yer almaktadır. Antik çağda Miletos Yarımadası'nı oluşturan bir burunda konumlanmıştır. Didyma, büyük klasik kent Miletos'un topraklarındaki en büyük ve en önemli kutsal alandı. Miletos ve Didyma arasındaki doğal bağlantı deniz yoluylaydı. Ancak antik çağda Menderes Nehri'nin getirdiği alüvyonlar Miletos'un limanını doldurdu. Bu yavaş süreç, sonunda yakındaki Latmos Körfezi'nin bir koydan göle dönüşmesine neden oldu (bugünkü Bafa Gölü). Miletos ile Didyma arasındaki düz mesafe yaklaşık 16 km'dir. Basit yaya yolunun yanı sıra, kent ile kutsal alanı arasında yaklaşık 20 km uzunluğunda bir Kutsal Yol da vardı. MÖ 6. yüzyılda inşa edilen bu Kutsal Yol, festival geçitleri için kullanılıyordu. Bu yol, kutsal alandan 3 km kuzeybatıda bulunan ve Panormos (bugünkü Mavişehir) adı verilen Didyma limanına ulaşıyordu. Bu güzergah boyunca ritüel durakları, soylu erkek ve kadınların heykelleri ile hayvan ve mitolojik canavar figürleri bulunuyordu. MÖ 6. yüzyıla ait bu heykellerden bazıları şu anda British Museum'dadır (13. Oda) ve 19. yüzyılda İngiliz arkeolog Charles Thomas Newton tarafından kazılmıştır.

Miletoslular, Didyma'nın 6 km güneybatısında Poseidon'a adanmış bir sunak inşa ettiler. Bu sunak, MÖ 6. yüzyılın ilk yarısında Miletos Yarımadası'nın güneybatı burnunda yapıldı. Burası, Strabon'a göre İyonya ve Karya arasındaki sınırdı. Sunağın kalıntıları hala görülebilir durumdadır ve yakındaki modern bir deniz fenerinin konumu sayesinde kolayca bulunabilir. Bu ünlü sunağın mimari parçaları Berlin'deki Pergamon Müzesi'nde sergilenmektedir.

İsimler

Yunancada didyma "ikizler" anlamına gelir, ancak Didyma'da bir "ikiz" arayan Yunanlar, ismin Karya kökenini göz ardı etmişlerdir. Karyalılar bu bölgeye İyonyalı Yunanlardan önce yerleşmişlerdi. Didyma, Yunanlar arasında ilk kez Homeros'un Apollon İlahisi'nde anılmıştır. Ancak kuruluşunun, okuryazarlıktan ve hatta MÖ 1000 civarındaki İyonya'nın Hellenler tarafından kolonileştirilmesinden önceye dayandığı düşünülmektedir. Buna karşın, Didyma'ya ait ilk arkeolojik kanıtlar MÖ 8. yüzyıla dayanmaktadır. Didyma'nın kökenlerini Hellenistik bir gelenek olarak yakalamak üzere tasarlanmış Branchidae rahip soyunun mitik şeceresi, Helenistik döneme aittir. Yunan ve Romalı yazarlar, Didyma adını "ikiz" tapınaklara veya o sırada Didyma'da kült merkezi yeni kurulmuş olan ikiz tanrılar Apollon ve Artemis'in tapınaklarına bağlamak için çabalamışlardır. Ayrıca, Wilamowitz'in önerdiği gibi, "Dindymon Dağı'nın Kibele'si" anlamına gelen Kibele Dindymene ile bir bağlantı olabilir. Alman arkeologların son kazıları, Apollon tapınağının kuzeyinde Artemis'e adanmış tapınağı ortaya çıkarmıştır. Apollon, yakındaki Miletos'ta Delphinius adıyla tapınım görüyordu (aynı isim Delfi'de de kullanılıyordu). Didyma'da ise Didymeus (Διδυμευς) olarak tapınım görüyordu. Bölgedeki diğer isimleri Philesio (Grekçe: Φιλήσιος), Helios ve Carinus (Grekçe: Καρινος) idi.

Tarihi

Persler tarafından MÖ 494'te yıkılana kadar, Didyma'nın kutsal alanının Apollon'un sevgilisi olan efsanevi Branchos'tan soylarının geldiğini iddia eden Branchidae ailesi tarafından yönetildiği düşünülmektedir. Kutsal pınarın üzerinde oturan rahibe, Branchidae tarafından yorumlanan kehanetler verirdi. Hem Herodotos hem de Pausanias, Didyma'daki kâhinin kökenini İyonya'nın bu kıyıyı kolonileştirmesinden önceye dayandırır. İskenderiyeli Clement, Leandrios'un, Miletos'un kurucusunun büyükbabası Cleochus'un Didyma tapınak alanı içinde gömülü olduğunu söylediğini aktarır. Pers kralı Darius döneminde, Lade deniz savaşından sonra, kutsal alan MÖ 494'te yakıldı. Persler, MÖ 6. yüzyılın sonunda geleneksel olarak Sikyonlu Kanachus'a atfedilen Apollon'un bronz kült heykelini Ekbatan'a götürdüler. Ardından kâhin pınarının akmayı kestiği ve arkaik kâhinin sustuğu bildirildi. Delfi ve Efes'teki kutsal alanlar hızla yeniden inşa edilmesine rağmen, Didyma, Büyük İskender'in MÖ 334'te Miletos'u fethedip Perslerden kurtarmasına kadar bir harabe olarak kaldı. Bu süre zarfında kâhinlerin personeli ve geleneğinde tam bir kopuş yaşanmış, Branchidae rahipleri Pers egemenlik topraklarına göç etmişti. İskender'in saray tarihçisi Kallisthenes, İskender MÖ 331'de Mısır'dan geçerken pınarın tekrar akmaya başladığını bildirir. Perslerden kurtuluşun ardından Miletoslular, Apollon için Samos Adası'ndaki Hera Tapınağı ve Efes'teki Artemis Tapınağı'ndan sonra Helen dünyasının en büyüğü olan yeni bir tapınak inşa etmeye başladılar. Vitruvius, mimarların Efesli Paeonius (Vitruvius'a göre Artemis Tapınağı'nı yeniden inşa eden kişi) ve Miletoslu Daphnis olduğuna dair bir inanışı aktarır. Apollon'un dipteros tapınağı, çift sıra İyon sütunlarıyla çevriliydi. Pronaos'tan iç avluya iki tünel yol açıyordu. Burası kâhin pınarının, kutsal defne ağacının ve naiskos'un (küçük tapınak) bulunduğu yerdi. Naiskos'un kendi küçük cellasında, MÖ 300 civarında I. Seleukos Nikator tarafından Pers'ten geri getirilen Apollon'un bronz kült heykeli bulunuyordu. Helenistik dönemde, İskender'in yanı sıra I. Seleukos ve II. Seleukos da kehanetler aldı. Böylece MÖ 3. yüzyılda Apollon'un kutsal alanı Seleukosların etkisi altındaydı ve Apollon'a çok zengin bağışlar sunuluyordu. Didyma, MÖ 277/76'da Balkanlar'dan Küçük Asya'ya gelen Galatların yağmalaması sonucu ciddi bir darbe aldı. Yaşlı Plinius, Orta Asya'da Apollo Didymiae (Didymalı Apollon) tapınımından bahseder; bu kült I. Seleukos ve I. Antiochus'un bir generali tarafından Soğdya'ya taşınmıştı ve Plinius'un muhabirlerinin hâlâ görebildiği yazıtlı sunaklar vardı. I. R. Pichikyan, Dilbergin'de bu bilgiyi doğrulayan amfora yazıtları buldu. Daha sonra MÖ 2. yüzyılda Bithynia kralları ve MÖ 1. yüzyılın ilk yarısında Mısır'ın Ptolemaios kralları Didymaion'a bağışlar yaptı. Miletos'un himayesinde Didyma'da düzenlenen yıllık festival Didymeia olarak adlandırılıyordu. Festivalden ilk kez MÖ 3. yüzyılın başında bahsedilmektedir. Yüz yıl sonra Panhelenik (tüm Yunanlara açık) ve penteterik (dört yılda bir düzenlenen) bir festival haline getirildi. MÖ 1. yüzyılın ilk yarısında, Miletos'un Part kralı II. Mithridatis'i Romalılara karşı savaşında desteklemesi nedeniyle Didymeia festivali yasaklandı. Ayrıca, Apollon'un kutsal alanı MÖ 67'de korsanlar tarafından yağmalandı. Pompey, Roma İmparatorluğu'nun Doğu'sunu yeniden düzenledikten sonra, Didymeia MÖ 63'te yeniden izin verildi. Birkaç yıl sonra Julius Caesar, Didyma'daki sığınma alanını genişletti. Görünüşe göre Roma İmparatoru Caligula, Apollon'un devasa tapınağını tamamlamaya çalıştı. İmparator Trajan, MS 101'de Miletos ile Didyma arasındaki Kutsal Yol'u yenilediğini yazıtlardan anlıyoruz. Halefi Hadrian, MS 129'da Miletos ve Didyma'yı ziyaret etti ve kutsal alandaki en yüksek görev olan Peygamber olarak hareket etti. Commodus döneminde Didymeia, imparator kültü için Commodeia olarak düzenlendi. Helenistik ve Roma dönemlerinde Apollon'un kutsal alanı yeniden gelişti. Apollon'un çok sayıda kehaneti aktarıldı; bunlardan bazıları Roma yazıtlarında hala mevcuttur. Bunlar sorguları ve yanıtları içeriyordu ve edebi tanıklıklar Didyma'nın bir kehanet merkezi olarak rolünü, Apollon'un Diocletian'ın Hristiyanlara zulmüne verdiği varsayılan onayın "kasvetli son sözü" ile birlikte kaydeder. Bu, I. Theodosius döneminde tapınakların kapatılmasına kadar devam etti ve kâhinin sonu oldu. Geç Antik Çağ'da Didyma bir piskopos merkeziydi. I. Justinianus döneminde Iustinianopolis unvanıyla onurlandırıldı. Bizans döneminde adı, Yunanca hierón (ἱερόν, "kutsal alan") kelimesinden türeyen Hieronda'ya dönüştü. Bu isim, 20. yüzyılın başlarına kadar tapınak kalıntılarının üzerindeki köy için kullanıldı (Jeronda) ve bugün Türkler buraya Yoran demeye devam ediyor. MS 1300 civarında Türkler İyonya'nın bu bölgesini fethetti. Ardından 1493'te bir deprem Apollon tapınağını yıktı ve köy terk edildi. Yaklaşık 300 yıl sonra köy, kırık antik binaları taş ocağı olarak kullanan Yunanlar tarafından yeniden iskân edildi.

Modern araştırmalar

Anconalı Ciriaco, 1446'da bu yeri ziyaret ettiğinde, tapınağın büyük ölçüde ayakta olduğu görülüyordu, ancak cella Bizanslılar tarafından bir kaleye dönüştürülmüştü. 1673'te bir sonraki Avrupalı ziyaretçiler olan İngiliz Jeremy Salter ve Dr. Pickering geldiğinde ise tapınak çökmüş durumdaydı. Dilettanti Cemiyeti, harabeleri keşfetmek için iki sefer düzenledi; ilki 1764'te Richard Chandler liderliğinde, ikincisi 1812'de William Gell liderliğinde gerçekleşti. 1873'teki Fransız "Rothschild Seferi", bir miktar mimari heykeli Louvre'a gönderdi, ancak 1895'te Fransız Roma ve Atina Okulları tarafından Emmanuel Pontremoli ve Bernard Haussoullier gönderilene kadar herhangi bir kazı girişiminde bulunulmadı. Onlar doğu cephesini ve kısmen kuzey kanadı temizlediler ve diğer bölümler hakkında bilgi veren yazıtlar keşfettiler. 1905 ile 1913 arasında yapılan Alman kazıları, Apollon'un tamamlanmamış Helenistik tapınağının tamamını ve daha önceki Arkaik tapınağa ve ilişkili heykellere ait bazı oymalı parçaları ortaya çıkardı. İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra Alman Arkeoloji Enstitüsü, 1962'de Didyma'daki araştırmalara yeniden başladı. Bu tarihten itibaren sadece Apollon tapınağı değil, tapınağı çevreleyen tüm alan araştırıldı. Bu şekilde bazı bilinmeyen yapılar keşfedildi. Apollon tapınağının kuzeyindeki Kutsal Yol'u içeren geniş bölge Klaus Tuchelt tarafından kazıldı. Orada Artemis'in olduğu düşünülen kutsal alanı buldu. 1979'da Lothar Haselberger, Apollon tapınağının avlusundaki duvarlarda çizilmiş çizimler keşfetti. Daha yakından inceleme, en az iki tapınağın (Apollon ve Artemis) antik planını gün ışığına çıkardı. Klaus Tuchelt ve Peter Schneider yönetiminde, Miletos'tan gelen Kutsal Yol araştırıldı, özellikle Apollon kutsal alanının dışındaki bölge. Miletos'tan Didyma'ya giden tören alayının bazı ara duraklarını buldular.

2003 yılında Andreas Furtwängler, Didyma kazısının yöneticiliğini devraldı. Onun araştırmaları, Apollon tapınağının Arkaik dönemi ve yakın çevresi üzerine yoğunlaştı. 2013 yılında Helga Bumke onun yerini aldı. Bumke, 2001 yılında MÖ 494'teki Pers yağmasından kalan enkaz atık alanının (Taxiarchis tepesi olarak bilinen) araştırmasına başladı. Daha sonra, yine onun himayesinde, 2010/11 yıllarında Yunan tiyatrosu keşfedildi ve 2013 yılında bir Bizans şapelinin altında bulunan Artemis tapınağının temelleri ve başka bir Helenistik yapı ortaya çıkarıldı.

Kaynak: Vikipedi (yeni sekmede) (metin CC BY-SA 4.0), konum: Wikidata.

Konum ve yol tarifi

Aydın'da gezilecek diğer yerler

Ören yeri · Aydın

Milet

Milet (Grekçe: Μίλητος), Milētos ve Latince: Miletus, Hititçe: Millawanda, Anadolu'nun batısında, Ege bölgesinde (klasik adı Meander olan) Büyük Menderes…

Foto: https://www.flickr.com/photos/jiuguangw/, CC BY-SA 2.0

Antik kent · Aydın

Afrodisias

Afrodisias veya Afrodisyas (Grekçe: Ἀφροδισιάς, romanize: Aphrodisiás), Tanrıça Afrodit'e adanmış birçok eski çağ kentinin ortak adı. Afrodisyas (ya da…

Foto: Brocken Inaglory, CC BY-SA 4.0

Ören yeri · Aydın

Priene

Priene (Grekçe: Πριήνη), İyonya'nın antik bir Yunan kenti (ve İyon Birliği'nin üyesi) olup Mykale'nin sarp yamaçlarının eteğinde, o dönemde Maiandros Nehri'nin…

Foto: Ken and Nyetta, CC BY 2.0

Ören yeri · Aydın

Magnesia

Magnesia (Grekçe: Μαγνησία ἡ πρὸς Μαιάνδρῳ / Μαγνησία ἡ ἐπὶ Μαιάνδρῳ; Latince: Magnḗsĭa ad Mæándrum) veya Menderes Magnesia'sı, tarihi İyonya bölgesinde yer…

Foto: Vadimph, CC BY-SA 3.0

Göl · Aydın

Bafa Gölü

Bafa Gölü (Çamiçi Gölü olarak da bilinir, eskiden Vafi Denizi), Ege Bölgesi'nin en büyük gölü. Bafa Gölü, Büyük Menderes Nehri deltasının güneydoğu kesiminde…

Foto: Vikimach, CC BY-SA 3.0

Ören yeri · Aydın

Myus

Myus (Grekçe: Μυοῦς Muoûs), bazen Myous veya Myos, ayrıca Myes, Aydın'nın Söke ilçesine bağlı Avşar köyü yakınlarında, Bafa gölünün hemen kuzeyinde, tarihi…

Foto: Isabeau, CC BY-SA 4.0

Cami · Aydın

İlyas Bey Camii

İlyas Bey Camii, Aydın ilinin Didim ilçesinde Milet harabelerinin yanındaki Balat Köyü'nde yer alan Anadolu Beylikleri dönemine ait camidir. İlyas Bey…

Foto: Wolfgang Glock, Public domain

Yorumlar (0)

Misafir olarak yazıyorsun · Giriş yap ya da bilgilerini yaz.

Yorumlar editör onayından sonra görünür.

Henüz yorum yok. İlk yorumu sen yaz.