Cami · Bitlis
Emir Bayındır Kümbeti
Emir Bayındır Kümbeti ya da Parmaklıklı Kümbet, Akkoyunlu beylerinden Emîr Bayındır bin Rüstem'in defnedildiği Ahlat'ta bulunan kümbettir. Kitâbesine göre yapı, Ekim ya da Kasım 1481'de ölen Bayındır'ın eşi Şah Selime Hatun tarafından yaptırıldı. Bayındır'ın Aralık 1488 ya da Ocak 1489'da ölen oğlu Muhammed'in naaşı da kümbete defnedildi. Yapı, inşa edildiği dönemde mescit ve zaviye ile birlikte bir külliyenin parçası niteliğindeydi. Mimarı bilinmemekle birlikte, külliyedeki mescidin mimarı Baba Can'ın aynı zamanda kümbetin mimarı olduğuna dair görüşler vardır. 1965 ve 1971 yıllarında Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından restore edilen yapı, 1981'de Gayrimenkul Eski Eserler Anıtlar Yüksek Kurulu tarafından tescillendi. 1986'da kümbetin çevre duvarları inşa edildi. Diyarbakır Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulunun 1993 tarihli Ahlat Koruma Amaçlı İmar Planı kapsamında oluşturulan sit alanına dahil edildi. Aynı kurulun 1997 tarihli kararıyla I. derecede sit alanları içerisinde bırakıldı. 2005 yılında Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından yeniden restore edildi. Kesme taşla inşa edilen kâgir yapı, zemine gömülü mezar odası ile üstündeki ziyaret bölümü olmak üzere iki katlıdır. Kare planlı mezar odasının zemin üstünde kalan kısmının köşeleri, iki yöne bakan üçgenler oluşturacak şekilde pahlanarak bir onikigene dönüştürülmüştür. Mezar odasının üzerinde yükselen silindirik ziyaret bölümünün doğu, batı ve güneye bakan kısımları açık, kalan kısmı ise kapalıdır. Kapalı bölümün ortasında, kuzeydoğuya bakan giriş açıklığı yer alır. Çift yönlü taş merdivenle ulaşılan bu giriş, süslemeleriyle bir taçkapı görünümündedir. Gövdenin açık kısmındaki parapetin üzerinde sütunlar ve pilasterler sıralanır. Parapet kısmı nişlerle süslenmiştir. Gövdenin üst bölümünde, yapıyı çevreleyen bordürlerin birinde yapının kitâbesi yer alır. Yapıyı örten çatı koni şeklindeyken dairesel planlı ziyaret bölümünde bu çatı kubbe görünümündedir. Mekânın kıble yönünde mihrap nişi yer alır. Yapının kuzeydoğuya bakan kısmından başlayan ve güneydoğusunda devam eden merdivenle ulaşılan kare planlı mezar odasında üç mezar konumlanır. Zemini toprak olan mezar odası, beşik tonozla örtülüdür.
Tarihi
Kitâbesine göre, Ekim ya da Kasım 1481'de ölen Akkoyunlu beylerinden Emîr Bayındır bin Rüstem'in naaşının defnedilmesi amacıyla, eşi Şah Selime Hatun tarafından yaptırıldı. Bayındır'ın Aralık 1488 ya da Ocak 1489'da ölen oğlu Muhammed'in naaşı da buraya defnedildi. Bayındır'ın babası Rüstem'in de bu kümbete defnedildiğine dair rivayetler olsa da kümbetteki üç mezardan tekinin kime ait olduğuna dair bir bilgi yoktur. İnşa edildiği dönemde yapı, mescit ve zaviye ile birlikte bir külliyenin parçası niteliğindeydi. 1932'de yayımlanan Ahlat Kitabeleri adlı eserinde Abdürrahim Şerif Beygu, kümbetin kuzeyinde konumlanan Emir Bayındır Mescidi'nin kitâbesinde yazan "Amel Baba Han" ifadesinden yola çıkarak kendisinin mescidin yanı sıra kümbetin de mimarı olduğunu yazar. Sanat tarihçisi Zeki Sönmez'e göre, "sade görünüşlü" mescidin aksine "oldukça hareketli bir cephe anlayışına ve süslemeye sahip" kümbetin, aynı mimara ait olduğu "ilk bakışta mümkün görünmeyebilir". Sönmez, mescidin yakınlarındaki Ahlat Ulu Camii'nin varlığından ötürü Emir Bayındır Mescidi'nin zaviye işlevi verilmiş sade bir yapı olarak inşa edilmiş olma ihtimaline değinir. Mikail Hüseyinov, Leonid Bretanitski ve Abdülvahap Selamzade'nin 1963 tarihli İstoriya Arhitekturı Azerbaycana adlı eserinde, Bakü'deki Şirvanşahlar Sarayı'nın Divanhane bölümünün üslup ve inşa zamanını kümbetinkiyle karşılaştırılarak Baba Can'ın Azerbaycan'dan gelmiş olabileceğinden bahsedilir. Oktay Aslanapa da bu görüşü benimser. Sönmez, "özellikle mezar ve türbe mimarisinde çok değişik türde örnekler vermiş bir yapı geleneğinin devam ettiği" sırada, başka bir yerden gelen bir mimara Ahlat'ta iş verilme olasılığının "oldukça güç" olduğunu ve Baba Can'ı "Ahlatlı bir sanatçı sayıp, mezar taşı ustalığından mimariye geçtiğini kabullenmenin daha doğru olacağı"nı ifade eder. Ahlat Selçuklu Mezarlığı'ndaki Nisan ya da Mayıs 1481 tarihli ve sanatçı olarak Baba Can'ın imzasının bulunduğu bir mezar taşında, bu kişinin babasının adının Toman olduğu yazar.
1932'de, kümbetin alt katındaki Bayındır'ın kabrinin yıkık olduğu kaydedilmişti. Yapı, 1965 ve 1971'de Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından restore edildi. 1965'teki restorasyona dair belgede, kümbetin ziyaret bölümündeki girişe beşer basamaklı çift yönlü bir merdivenle çıkıldığı belirtilirken günümüzdeki merdiven bir yönde altı, diğer yönde ise dört basamaktan ibarettir. Bu değişiklik, 1965'ten sonraki bir dönemde gerçekleştirilmişti. 1970'te, yapının tepesindeki âlemin daha önceki fotoğraflarda yer almadığı kaydedilmişti. 1913'te erişilemediği notu düşülen mezar odasına, ilerleyen dönemde erişimi sağlayan bir merdiven inşa edildi. Yapı, Gayrimenkul Eski Eserler Anıtlar Yüksek Kurulunun 23 Temmuz 1981 tarih ve A-3017 sayılı kararıyla tescillendi. 31 Ocak 1986 tarih ve 1818 tarihli Taşınmaz Kültür ve Tabiat Varlıkları Yüksek Kurulu kararıyla da bu statü güncellendi. Ankara Taşınmaz Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulunun 4 Temmuz 1986 tarih ve 1007 numaralı kararıyla kümbet ve mescidin çevre duvarları yapıldı. Diyarbakır Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulunun 14 Mayıs 1993 tarih ve 1249 sayılı kararı gereğince hazırlanan Ahlat Koruma Amaçlı İmar Planı kapsamınca oluşturulan sit alanına dahil edildi. Aynı kurulun, sit alanı sınırlarını yeniden belirleyen 14 Mart 1997 tarih ve 1945 sayılı kararıyla I. derecede sit alanları içerisinde kaldı. 2002'de, kümbetin ziyaret kısmına ulaşan merdivenin yerinde olmadığı kaydedilmişti. 2005'te Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından bir kez daha restore edildi. 9 Haziran 2006 tarih ve 11 sayılı Van Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu kararında, "yapılan onarımın özenle gerçekleştirilmese de, bu müdahalelerin basit onarım kapsamında olmasından ötürü ve yapının mimari bütünlüğüne ciddi bir zarar vermediği göz önünde bulundurularak uygulamanın bu hâliyle kabulüne ve basit onarım çalışmaları da dahil ilerleyen dönemde yapılacak tüm uygulamaların, yapının tarihî dokusuna uygun ve çok daha özenli yürütülmesi gerektiği" belirtiliyordu. Eser, Van Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğünün 16 Temmuz 2010 tarih ve 667 sayılı kararıyla bir kez daha korumaya alındı. Yapının günümüzde mülkiyeti, Vakıflar Genel Müdürlüğüne aittir.
Dış
Yapı, Ahlat'ın İkikubbe Mahallesi'nde Ovakışla yolu üzerinde, Emir Bayındır Mescidi'nin 3,44 m güneyinde yer alır. Kesme Ahlat taşıyla inşa edilen kâgir kümbet, zemine gömülü mezar odası ile üstündeki ziyaret bölümü olmak üzere iki katlıdır. Kare planlı mezar odasının zemin üzerinde kalan kısmının köşeleri, iki yöne bakan üçgenler oluşturacak şekilde pahlanarak onikigene dönüştürülmüştür. Ziyaret bölümüne kaide oluşturan bu kısmın zemindeki kenar ölçüleri 6,23 × 6,32 × 6,36 × 6,49 m'dir. Kaidenin kuzeybatı, güneybatı ve güneydoğu duvarlarında 15 cm genişliğinde ve 40 cm yüksekliğinde dikdörtgen biçimli birer mazgal bulunur. Mazgallar, oyma tekniğiyle işlenmiş kemerli birer bordürle çevrelenir. Kaide üzerine oturan silindirik gövdenin alt sınırını, gövdeyi çevreleyen bir etek silmesi oluşturur. 35 cm yüksekliğindeki silmenin alt bölümü iki sıralı zencerek, üst bölümü ise çift kavallı balıksırtı motiflerinden oluşur. Silmenin üst kotu 1,51 m olmakla birlikte, zemin kotunun cephelere göre değişmesinden ötürü bu bölümün zeminden yüksekliği farklılık gösterir. Gövdenin doğu, batı ve güneye bakan bölümleri açık, kalan bölümleri ise kapalıdır. Kapalı bölümün ortasında, kuzeydoğuya bakan giriş açıklığı yer alır. Açıklıktaki lokmalı demir parmaklıklı kapı sonradan eklenmiştir. Sağda altı, solda ise dört basamaktan oluşan çift kollu taş merdivenle, giriş önündeki 0,8 m kotunda bulunan sahanlığa ulaşılır. Giriş açıklığının yukarısındaki dikdörtgen lento, palmet motiflerinin işlendiği bir bordürle çevrelenir. Bordürde, her birinin merkezinde birer adet sekiz kollu yıldızın olduğu üç adet, sekizgen şeklindeki geçmeli rozet bulunur. Lentonun yukarısındaki kavsara, üç sıra mukarnasla düzenlenmiştir. Mukarnas yuvalarında, bordür süslemeleri küçük ölçekte tekrar edilmiştir. Giriş açıklığının iki yanında, etek silmesinin yukarısından başlayarak kavsaraya kadar uzanan birer burmalı pilaster yer alır. Girişi, kavsara ile pilasterlerin dışından ters U şeklinde çevreleyen bordürlerden en içteki altıgen ve altı kollu yıldız, bunun dışındaki ise rumi ve palmet motifleriyle süslüdür. Girişin her iki yanında yer alan yarım yıldız planlı birer niş, alttan ve üsten birer sıra mukarnas ile sonrasındaki istiridye kabuğu motifiyle sonlanır. Nişlerin etrafını çevreleyen hasır örgü motifli birer bordür, giriş açıklığının üst kısmında devam ederek girişi kuşatan dış bordürün dışında birleşir. Bu üç bordürü en dıştan çevreleyen süslemesiz bordür, nişlerin olduğu kısımlarda 4,49; girişin olduğu kısımda ise 5,22 m kotuna kadar yükselir. Girişin sağ tarafındaki nişin sağında, aynı tasarıma sahip bir niş daha bulunur. Bu süslemeler sayesinde giriş kısmı taçkapı görünümü kazanır. Sözen, girişteki süslemeler ile gövdedeki dolu ve boş yüzeyler arasında "belirli oranda uyum sağlanmaya çalışıldığı"nı belirtir.
Kaynak: Vikipedi (yeni sekmede) (metin CC BY-SA 4.0), konum: Wikidata.
Konum ve yol tarifi
Bitlis'da gezilecek diğer yerler
Dağ · Bitlis
Nemrut Dağı
Nemrut Dağı ya da Nemrut Stratovolkanı, Bitlis ilinin Ahlat, Güroymak ve Tatvan ilçeleri sınırları içerisinde, Doğu Anadolu Bölgesi'nde yer alan yüksek…
Foto: NASA, Public domain
Dağ · Bitlis
Süphan Dağı
Süphan Dağı, Doğu Anadolu Bölgesi'nde Van Gölü'nün hemen kuzeyinde bulunan bir stratovolkandır.
Foto: EvgenyGenkin, CC BY 2.5
Göl · Bitlis
Nazik Gölü
Nazik Gölü, Bitlis ili Ahlat ilçesinin kuzeybatısında yer alır. Van Gölü'ne 25 km uzaklıkta kalmaktadır.
Foto: EvgenyGenkin, CC BY 2.5
Manastır · Bitlis
Mucizeler Manastırı
Mucizeler Manastırı veya bilinen adıyla Ardzge Isgançelakordz Manastırı (Ermenice: Սքանչելագործ վանք) Türkiye'nin Bitlis iline bağlı Adilcevaz ilçesinin 2,18…
Foto: Unknown, Public domain
Ören yeri · Bitlis
Ahlat Selçuklu Mezarlığı
Ahlat Selçuklu Mezarlığı, Bitlis'in Ahlat ilçesinde bulunan ve Orta Çağ dönemine ait dünyanın en büyük Türk-İslam mezarlığıdır. Mezarlık bugün bir açık hava…
Foto: Mehmetkrckrc, CC BY-SA 4.0
Göl · Bitlis
Aygır Gölü
Aygır gölü, Bitlis ili, Adilcevaz ilçesi sınırları içinde yer alan bir volkanik set gölüdür. Denizden yüksekliği 1970m'dir. Van Gölü kenarından 6 km kuzeyi…
Cami · Bitlis
Emir Bayındır Mescidi
Emir Bayındır Mescidi, Ahlat'taki bir camidir. 1477 ya da 1478 yılında tamamlanan ve Akkoyunlu beylerinden Emîr Bayındır bin Rüstem tarafından yaptırılan…
Foto: Francesco Bini, CC BY-SA 4.0
Kale · Bitlis
Bitlis Kalesi
Bitlis Kalesi, Büyük İskender'in komutanlarından Badlis tarafından MÖ 312 tarihinde Bitlis'te yaptırılan kale. Bitlis şehrinin adı da bu komutandan…
Foto: Sabri76, Public domain
Yorumlar (0)
Henüz yorum yok. İlk yorumu sen yaz.