Antik kent · Uşak
Akmonya
Akmonya, (Grekçe: Ἀκμονία) Uşak'ın Banaz ilçesinin Ahat Köyü'nde bulunan bir antik yerleşim birimidir. Aynı zamanda Roma Katolik Kilisesi hiyerarşisi içerisinde Akmonya bir unvan piskoposluğudur (titular see), yalnız Akmonya Piskoposluğu'na 1962 yılından beri herhangi bir atama yapılmamıştır.
Akmonya’nın Tarihi Coğrafyası
Akmonya şehri, günümüzde Uşak'ın Banaz ilçesinin Ahat Köyü içerisinde Asar mevkiindedir. Coğrafi olarak Banaz ovasının (antik dönemdeki adıyla Panasion) kuzey-doğusunda ve Burgaz Dağlarının kuzey ucunda kuzey-batıya doğru yerleşmiştir. Şehrin kalesi tepede ve gerçekten korunaklı bir yerdedir. Tepenin eteklerine doğru mezarlar var ise de yüzyıllar süren kaçak kazılar sonucu bunlar nerede ise kaybolmuştur. Şehri 1883 yılında ziyaret eden William Ramsay bile mezarların devamlı bir şekilde açıldığından ve taşlarının yağmalandığından şikayet eder. Akmonya şehri etrafındaki diğer yerleşim yerleri ile sıkı ekonomik ilişki içerisinde olmuştur. Bunlardan en önemlileri Susuz Köyü'ndeki Keramon-Agora, Çarık Köyündeki Traianapolis ile İslam Köy'deki Alia'dır. Aslında Keramon-Agora, Akmonya'nın pazar yeridir ve onun bu anlamda Akmonya ile birlikte tek bir yerleşim ünitesi olarak değerlendirilmesi yerinde olur. Akmonya çeşitli yolların, özellikle de Pers İmparatorluğu'nun atar damarı olan ve Sardis ile imparatorluk başkentleri Susa ve Persepolis'i birbirine bağlayan “Kral Yolu”nun üzerinde olması nedeniyle ekonomik refah içinde bulunmuştur. Hellenistik dönemin sonlarında ve Roma idaresi altında şehrin belirli bir özerklik kazandığını söylemek mümkündür. (Magie, 1950: 132) Bu dönemden kalan sikkeler bunun birer göstergesidir. Yalnız bu durum, Akmonya’ya özgü bir durum olarak görülmemelidir. Üçüncü yüzyılda yaşanan enflasyonist krizden önce pek çok Anadolu ve Roma imparatorluk şehri benzer bir statüye sahip bulunuyordu.
Akmonya Adı, Şehrin Kuruluşu ve Kaynaklar
Akmonya adının nereden geldiği tartışma konusudur. Bölgenin zamanında Frigya kontrolünde olduğu düşünülerse, Akmonya’nın Frigyalılar tarafından kurulduğu ve isminin de Frigce olduğu düşünülebilir. Gerçekten de bir Hint-Avrupa dili olan Frigcede akmon (άκμων) kelimesinin “taş” anlamına gelmesi muhtemeldir. Yalnız Eski Yunanca “örs” anlamına gelen akmon (άκμων) kelimesi de bir olasılık olarak görülebilir. (Zgusta, 1984: 30-32) Miletli Alexander Polyhistor (yak. MÖ 70) tarafından kaydedilen şehrin kuruluş efsanesi bölgenin eskiçağ kültürü hakkında bizi aydınlatır. Buna göre, Manes'in iki oğlu olmuştur. Birisinin adı Akmon ve diğerinin adı Doias'dır ve Akmon Akmonya şehrini kurmuştur. William Ramsay, bu efsanede bazı yerel dinlerin izlerini görür. Manes'in diğer isimlerine bakarak onun bir güneş tanrısı olduğu sonucuna varır. Bazı Akmonya sikkeleri üzerinde bulunan atlı figürünü de Manes ile ilişkilendirir. (Ramsay, 1895-97: 625-26) Dolayısıyla, Manes'i daha sonra Yunan etkisi altında Zeus figürüne asimile olmuş yerel bir tanrı olarak görür. Gerçekten de Manes Herodot'da Lydia kralı Atys'in babası olarak görülür. Ayrıca, Asya kıtasının adı da Lidyalı Asies'den gelmektedir ki, Asies'in babasının adı Cotys, onunda babasının adı Manes'tir. (Herodot, I.94, IV.45) Bu bilgiler, şehrin sosyal ve ekonomik tarihi konusunda pek az şey söylese de, bölge kültürünün eskiliğini gösermesi açısından önemlidir. Ramsay, erken Akmonya sikkeleri ile Pergamon (Bergama) sikkeleri arasındaki benzerlikten yola çıkarak, Akmonya ile Bergama arasında bir yakınlık olması olasılığını ileri sürer. (Ramsay, 1895-97: 630) Her ne kadar Akmonya adı bazı yazılı kaynaklardan, Cicero'nun (MÖ 106 – MS 43) Lucius Valerius Flaccus adlı bir idareciyi halkın mallarına kanunsuz olarak el koyduğu yolundaki suçlamalara karşı savunmak için yazdığı Pro Flacco adlı söylevinden, nümismatik verilerden ve Batlamyus'un eserinden biliniyordu ise de, Akmonya adı ile Ahat Köyü'nde bulunan harabeleri ilk defa ilişkilendiren 19. yüzyılın ilk yarısında Johann Franz olmuştur. (Buckler ve Calder, 1939: xvii) Bu tarihten sonra Akmonya üzerine olan çalışmalar daha çok etrafta kaydedilen yazıtlar üzerinden yapılmış, sistematik kazılar hiçbir zaman başlamamıştır. Yazıtlar daha çok Roma dönemine aittir ve şehrin Bizans ve daha sonra Germiyan ve Osmanlı idaresi altındaki durumu hakkında bilgilerimiz hemen hemen yok denecek kadar azdır. Akmonya'nın Dacia, yani aşağı yukarı bugünkü Romanya ve Moldovya'da bulunan ve Batlamyus (90-168) tarafında kaydedilen Akmonya ile karıştırılmaması gerekir. (Ptolemy, 1991: 82, 114)
Roma İmparatorluğu ve Akmonya
Roma dönemi boyunca Akmonya daha çok Apamea (bugünkü Dinar) idaresi altında (Conventus Juridicus) olmuştur. Akmonya daha sonra Praetor yani vali Lucius Valerius Flaccus'un (MÖ 63) idaresi altında olmuştur. Flaccus, hiç ihtiyaç olmadığı halde kendisine bir donanma yapabilmek için Akmonya, Dorylaeum (Eskişehir) ve Temnus (Menemen) ahalisinden ve Yahudilerden ağır vergiler almak ve mallarına el koymakla suçlanmıştır. Cicero'nun Flaccus'u savunmak için yazdığı Pro Flacco Flaccus hakkında şüphelerin oluşmasına sebep olmuşsa da, imparatorluğun Asyalı halklarını aşağılayıcı aşırı ifadelerle dolu olması nedeniyle herhangi bir sonuç getirmemiştir. (Magie, 1950: 379-80; Cicero, Pro Flacco, XV) Roma döneminde Akmonya'dan yetişen en önemli kişi İmparator Vespasian (69-79) idaresi altında Roma'da senatör olan L. Servenius Cornutus'dur. Akmonya'da bulunan yazıtlardan öğrendiğimize göre Cornutus praetor, Kıbrıs quaestorluğu ve Roma'da Asya prokonsülü M. Aponius Saturninus'un legatus'u olarak bulunmuştur. İmparator Nero (54-69) zamanında Senato'ya girmiştir. Bu durum, Akmonya ile yarış halinde olan Aezani'de (Kütahya yakınında) öyle bir kızgınlık ve hayal kırıklığı yaratmıştır ki, İmparator Nero tarafından gönderilen emirnameler parçalanmıştır. (Walton, 1929: 44-45) Akmonya, Anadolu'daki diğer Roma şehirleri gibi, özerk bir yapıya sahip olmuştur. Şehir tüccar ve toprak sahiplerinden oluşan bir elit (curiales) tarafından yönetilmiş ve kendi bakır paralarını darpetmiştir. Herhalde şehrin kendi parasını darp etmiş olması, günümüzde hala söylenegelen ve Akmonya'nın Roma İmparatorluğu'nun darphanesi olduğu şeklindeki söylentinin de kaynağını oluşturmuştur. Akmonya elitinin evlilik yoluyla çevredeki diğer ailelerle bağlantı kurduğu bilinmektedir. Bunların en önemlisi aşağıda daha detaylı bahsedeceğimiz Julia Severa'dır. Şehirde bir tiyatronun varlığı yanında son on yıllarda ortaya çıkarılan mozaiklerin bir spor salonuna ya da stadyuma ait olma ihtimali düşününce şehrin gelişkin ve özbilince sahip bir sosyal-siyasi elitinin var olduğu varsayılabilir. (Whittow, 1990: 6-7, 28) Ramsay, Akmonya'da kabile ve lonca örgütlenmesinin yan yana bulunmuş olması gerektiğini ve lonca örgütlenmesinin Lidya ve Pers döneminden kalma daha eski bir sosyal yapıyı temsil ederken, kabilelerin Yunanlar ile birlikte ortaya çıktığını söyler. (Ramsay, 1895-97: 630)
Akmonya’da Din ve Yahudi Cemaati
Akmonya'da imparator Claudius (41-54) zamanında bir imparatorluk kültü kurulmuş ve Claudius burada “Yeni Zeus” olarak adlandırılmıştır. (Magie, 1950: 544) Akmonya Neokorate statüsü, yani yerel imparator kültü, Akmonya'ya ayrıcalıklı bir konum vermiştir. Daha sonra, Servenius Cornutus'un annesi Julia Severa bu kültün ‘yüksek rahibesi’ (archiepeia) konumunda olmuştur. Julia Severa değişik şehirlerde akrabaları olan asil bir soydan gelmiştir. (Ramsay, 1895-97: 647-49) Yalnız Akmonya'nın dini coğrafyasında asıl ilginç olan, Akmonya'da varlığı bilinen Yahudi cemaatidir. Yukarıda sözü geçen Julia Severa Akmonya'da bir sinagog yaptırmıştır. Bu sinagogoun 80 ya da 90'lı yıllarda gerçekleştirilen tamiratının yazıtı günümüze kadar gelmiştir. Bu yazıt Erceş (şimdiki adıyla Güllüçam) köyü yakınında bulunmuş ve çeşitli defalar yayınlanmıştır. Bu gün Afyon Müzesi'ndedir (Buckler ve Calder, 1939: 97; Trebilco, 1991: 58-59; Ameling, 2004: 348-55): Bu bina Julia Severa tarafından yaptırıldı. Sinagogun yaşam boyu hahamı olan Publius Tyronios Klados, Haham Lucius oğlu Lucius ve Arkon Publius Zotikos bu sinagogu kendi kaynakları ve kendilerine verilen paralarla tamir ettirdiler. Duvar ve tavan resimlerini bağışladılar, pencereleri sağlamlaştırdılar ve diğer bütün süslemeleri yaptırdılar. Sinagog ise onları, Sinagoga karşı olan cömertlikleri, faziletli hareketleri ve gayretleri nedeniyle altın kaplı bir kalkan ile onurlandırdı. Julia Severa'nın 50'li ve 60'lı yıllarda etkin olduğu düşünülürse, sinagogun da o tarihlerde yapılmış olması gerekir. Julia Severa'nın kendisinin bir Yahudi olduğu konusunda elde herhangi bir delil yoktur. (Ramsay, 1895-97: 650) Trebilco bu fikre katılmamaktadır. (Trebilco, 1991: 58-59) Yazıtın içeriğinden Akmonya'daki sinagogun, Sardis'teki sinagog kadar görkemli olmasa bile, yine de önemli ve özenli bir yapı oldugunu gösterir. Yapının özellikleri ve Julia Severa gibi etkili bir kadının Yahudi cemaatine olan ilgisi yan yana getirildiğinde, Akmonya'da Yahudi cemaatinin hem nüfusça fazla, hem de ekonomik ve politik olarak etkin olduğu düşünülebilir.
Kaynak: Vikipedi (yeni sekmede) (metin CC BY-SA 4.0), konum: Wikidata.
Konum ve yol tarifi
Uşak'da gezilecek diğer yerler
Ören yeri · Uşak
Pepuza
Pepuza (Grekçe: Πέπουζα), antik dönemde Frigya bölgesinde yer alan ve Hellenistik Dönem'den Bizans Dönemi'ne dek kesintisiz bir yerleşim dokusuna sahip olan…
Cami · Uşak
Uşak Ulu Camii
Uşak Ulu Camii. Uşak il merkezinde bulunur. Germiyanoğulları döneminde yapıldığı kapısı üzerinde bulunan kitabeden anlaşılmaktadır. Kitabede Germiyanoğulları…
Foto: Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Kanyon · Uşak
Ulubey Kanyonu
Ulubey Kanyonu, Uşak ilinin Ulubey ilçesi sınırları içerisinde bulunan kanyon. Orman ve Su İşleri Bakanlığı tarafından 27 Haziran 2013'te tabiat parkı ilan…
Foto: Mr. Arif Solak, CC BY-SA 3.0
Ören yeri · Uşak
Blaundos
Blaundos (Grekçe: Βλαῦνδος), Hellenistik dönemde Makedon Krallığı zamanında kurulan antik Yunan şehridir. Kalıntıları günümüzde Uşak ilinin Ulubey ilçesine…
Foto: Klaus-Peter Simon, CC BY 3.0
Müze · Uşak
Uşak Arkeoloji Müzesi
Uşak Arkeoloji Müzesi, Uşak ilinde bulunan arkeolojik bir müzedir. 1967 yılında başlatılan müzenin inşaatı 1969 yılında bitirilmiştir. 23 Mayıs 1970 tarihinde…
Foto: Dosseman, CC BY-SA 4.0
Antik kent · Uşak
Alia
Alia, antik Frigya'da yer alan, Roma ve Bizans dönemlerinde iskan edilmiş bir yerleşimdir. Roma İmparatorluğu'nun Phrygia Pacatiana eyaletinde bulunuyordu ve…
Antik kent · Uşak
Panasion
Panasion, (Grekçe: Πανάσιον ya da Πανέσιον) Roma ve Bizans dönemlerinde yerleşim yeri olan antik Frigya'nın bir kasabasıydı. Sit alanına ait kalıntılar…
Antik kent · Uşak
Kaualena
Kaualena (Grekçe: Καυαληνοί), Roma ve Bizans dönemlerinde yerleşim görmüş antik Frigya bölgesinde bulunan bir kasabadır. Adı antik yazarlarda geçmez, ancak…
Yorumlar (0)
Henüz yorum yok. İlk yorumu sen yaz.